To, że scena na zdjęciu bywa odwzorowana nieprawidłowo, rzadko wynika z ograniczeń sprzętu, a znacznie częściej z charakteru samej sceny i sposobu, w jaki jej jasność wpisuje się w założenia światłomierza. Aparat nie rozpoznaje tego, co znajduje się w kadrze, dlatego dąży do uśrednienia ekspozycji według własnego wzorca, który nie zawsze odpowiada rzeczywistości. Problemy z prześwietleniem lub niedoświetleniem pojawiają się głównie w bardziej wymagających warunkach, dlatego warto zrozumieć zasady działania pomiaru światła i nauczyć się świadomie z niego korzystać.
Światłomierz i tryby pomiaru światła: jak je stosować?
Pamiętaj: nigdy nie ufaj światłomierzowi!
„Ojej aparat znowu zepsuł mi ujęcie. Nie o to mi chodziło! Miało być ciemne, a jest takie jasne, skąd ten szary śnieg w kadrze. Ten mój aparat to jest do bani!”
Podobne uwagi pojawiają się bardzo często i zwykle wynikają z braku zrozumienia działania jednego z kluczowych elementów aparatu. Warto przyjrzeć się jego zasadom pracy, aby świadomie oceniać efekty i dobrać ustawienia najlepiej dopasowane do fotografowanej sceny.
Zapamiętaj dla światłomierza i dla fotografa ekspozycja znaczy całkiem co innego
Według nas aparat powinien ustawiać wszystko tak, aby zdjęcie miało poprawną jasność, którą w fotografii nazywamy ekspozycją . Ale co oznacza termin „poprawna ekspozycja”?
Od razu wyjaśnimy sobie, że ten termin oznacza co innego dla nas fotografów, a co innego dla naszych aparatów. Jeżeli zapamiętasz, że aparat rozumie i widzi świat inaczej od nas, to będzie pierwszy krok w zrozumieniu fotografii.
Zapamiętaj – dla światłomierza i dla fotografa ekspozycja znaczy całkiem co innego.
Po pierwsze należy zrozumieć, w jaki sposób działa światłomierz – zwłaszcza że jego podejście do widzianej przez aparat sceny jest nieco osobliwe. Ideałem dla światłomierza jest zdjęcie „średnio jasne”. Nie chce on ciemnego kadru, nie chce jasnego ujęcia i zawsze będzie się starać, by zdjęcie było naświetlone w ten sposób, aby dosłownie wszystko w kadrze miało umiarkowaną jasność. Jeżeli więc nasza scena ma w sumie średnią jasność, to nie ma niespodzianek i światłomierz spisze się idealnie, a my będziemy zadowoleni z efektu. Będziemy natomiast rozczarowani, jeśli fotografujemy scenę jasną lub ciemną, albo co gorsza w mieszanym układzie fragmentów jasnych i ciemnych.
Podstawowe sceny takie jak pejzaż fotografowany w słoneczny dzień, kiedy mamy słońce za plecami z reguły będą świetnie odwzorowane. Wykonany w podobnych warunkach portret na ulicy, wiosenna łąka z kwiatami, albo kamieniczki w rynku nie powinny stanowić dla światłomierza żadnego problemu.
Ten e-book to 52 konkretne pomysły na zdjęcia krajobrazowe.
Każdy z nich możesz wykorzystać jako podpowiedź dla Twoich kadrów.
Nie ufaj światłomierzowi!
Jeżeli jednak zaczniesz fotografować białego kota na śniegu, czarnego psa na stercie węgla, jasno oświetloną postać na ciemnym tle albo generalnie postać na jasnym tle lub śnieżny albo zamglony krajobraz, nagle nasze ujęcia będą albo za ciemne albo za jasne. Biały kot na śniegu stanie się szary, podobnie idealnie szary stanie się czarny pies na stercie węgla, wszystko będzie albo za jasne albo za ciemne. Dlaczego tak się dzieje? Bo światłomierz odwołuje się do wzorca według którego jest skalibrowany, a to jest świat szarości.
Jasna scena będzie ściemniana, a ciemna rozjaśniana i za wszelką cenę doprowadzona do ideału według światłomierza. Czasami mówi się, że światłomierz jest skalibrowany do prawidłowego oddania jasności 18% szarości. To jest „idealny świat”, do którego usiłuje sprowadzić ekspozycję światłomierz. Wszystko co jest nazbyt jasne, stanie się szare oraz wszystko, co jest zbyt ciemne, zostanie także szare. Warto zapamiętać, że światłomierz nie widzi kolorów, a co za tym idzie, nie jest podatny na nasze interpretacje ciepłych i chłodnych kolorów jako jaśniejsze lub ciemniejsze np. zieleń i czerwień dla światłomierza to ten sam punkt odniesienia.
Przeczytaj też: Przysłona kluczem do udanych fotografii krajobrazowych? Prawie nikt o tym nie mówi
Wiemy już, że idealny świat światłomierza to szarość. Nie rozumie on, jaki efekt chcemy uzyskać, więc robi zdjęcia tak jak go nauczono. Automatyka pomiaru światła nigdy nie zdaje sobie sprawy z tego, co fotografujemy oraz jak chcemy pokazać widziany przez nas świat na zdjęciu. Za każdym razem automatyka pragnie sprowadzić jasność każdego ujęcia do średniej szarości. Nieustannie musimy kontrolować ekspozycję i przyglądać się wynikom pracy automatyki aparatu oraz ją korygować według naszych potrzeb. Światłomierz tylko podpowiada, a to my decydujemy, czy daje podpowiedź prawdziwą, czy też fałszywą.
Dlatego trzeba widzieć jasność sceny oraz należy posiadać umiejętności naprawy ekspozycji jeśli uzyskamy niepożądany efekt. Jeśli światłomierz coś nam psuje, trzeba to naprawić. Generalna zasada jest następująca: musisz uważać na ekspozycję i wprowadzać poprawki do parametrów naświetlania proponowanych przez światłomierz. Za każdym razem trwa rywalizacja – albo światłomierz oszuka nas, albo my oszukamy światłomierz i będziemy mieli dobre zdjęcia, o takiej jasności, na której nam zależy.
Jak wygrać „walkę” ze światłomierzem?
Zasada oszustwa jest prosta, ale nielogiczna. Fotografując jasne rzeczy, zadbaj o ich rozjaśnienie. Natomiast kiedy fotografujesz sceny ciemne, musimy dążyć do przyciemnienia zdjęcia. W pierwszej chwili wydaje się to absurdalne, nielogiczne i nieintuicyjne. Jednak tylko na pozór, ponieważ walczymy z automatyką, a ta nie bywa zbyt często logiczna według naszych ludzkich pojęć. Ze światłomierzem przysyłającym nam złe sugestie walczymy za pomocą mechanizmu korekcji ekspozycji.
Korekcja, czyli kompensacja ekspozycji, to jedno z najskuteczniejszych narzędzi pozwalających uzyskać zamierzony efekt jasności zdjęcia. Umożliwia świadome korygowanie wskazań światłomierza, który w trybie automatycznym dąży do uśredniania sceny, nie uwzględniając intencji fotografa. Funkcja ta jest dostępna w większości aparatów i działa w prosty, przewidywalny sposób. Przy braku korekty aparat dobiera parametry zgodnie z własnym pomiarem, natomiast jej wprowadzenie pozwala przesunąć ekspozycję w wybranym kierunku. Zmiana wartości w stronę minusa skutkuje przyciemnieniem zdjęcia, a w stronę plusa jego rozjaśnieniem. Oznacza to możliwość szybkiej reakcji na efekt widoczny na ekranie i stopniowego dopasowywania ustawień do oczekiwanego rezultatu.
Za każdym razem to my podejmujemy decyzję, opierając się o propozycje, jakie oferuje nam światłomierz.
Wiem, że brzmi to niepokojąco, ponieważ kupuje się aparat za ciężkie pieniądze i okazuje się, że nie można na nim polegać, ale jak już wspomniałem, aparat jest jedynie narzędziem, dokładnie takim samym jak ołówek dla rysownika albo klawiatura dla pisarza. Nie stworzą one nic bez ingerencji twórcy – podobnie jest z aparatem.
Jeżeli chcemy mieć dokładnie nasze zdjęcia, nieustannie musimy myśleć, czy to co proponuje automatyka aparatu jest zgodne z naszym pomysłem na zdjęcie. Z biegiem czasu przestaje być to uciążliwe, o ile nauczymy się postrzegania jasności sceny i równolegle korzystamy np. z histogramu. Po prostu potrzeba odrobiny wprawy i chęci świadomego fotografowania. Korzystając z trybów pracy P, A, S (albo P, TV, Av) szybko nauczymy się wprowadzać korekcję ekspozycji za pomocą odpowiednich ustawień, korzystając z przycisku na korpusie aparatu. W trybie M korekcja ekspozycji z reguły wprowadzana jest nieco odmiennie.
Przykładowe ikony trybów pomiaru światła / Nikon
Tryby pracy światłomierza
Warto pamiętać, że światłomierz może działać w różnych trybach, które dobiera się w zależności od charakteru sceny oraz znaczenia poszczególnych elementów w kadrze. Najczęściej wykorzystywane są trzy podstawowe metody pomiaru: centralnie ważona, matrycowa oraz punktowa, choć w wielu aparatach występują także ich warianty. Dwa pierwsze tryby analizują jasność całego kadru, różniąc się sposobem rozkładu priorytetów, natomiast pomiar punktowy ogranicza się do niewielkiego fragmentu sceny, wybranego przez fotografa. To właśnie w tym przypadku kluczowe znaczenie ma precyzyjne wskazanie miejsca, z którego pobierana jest informacja o świetle.
Najstarszym rozwiązaniem jest pomiar centralnie ważony, który uwzględnia całą scenę, ale największą wagę przypisuje jej środkowej części. Światło odbite od centrum kadru odpowiada za większość wyniku pomiaru, podczas gdy obszary przy krawędziach mają znacznie mniejsze znaczenie. W praktyce oznacza to, że ekspozycja jest podporządkowana temu, co znajduje się w centralnej strefie obrazu. Warto mieć świadomość, jak aparat definiuje te obszary i gdzie przebiega granica między częścią dominującą a tłem. Jednocześnie należy pamiętać, że w ustawieniach fabrycznych najczęściej aktywny jest tryb matrycowy, który analizuje całą scenę w sposób bardziej złożony, opierając się na algorytmach i podziale kadru na wiele stref.
Poznaj skuteczne techniki kreatywnego fotografowania.
Sprawdź mój kurs fotografii online.
Poznaj Pakiet Kursów i Zaoszczędź 1000 zł
W trybie matrycowym światłomierz analizuje jasność całej sceny, dzieląc kadr na liczne strefy, które w nowoczesnych aparatach mogą być liczone nawet w setkach lub tysiącach. Na podstawie tych danych oraz zapisanych w procesorze obrazu algorytmów dobierana jest ekspozycja, która ma możliwie najlepiej odwzorować całość ujęcia. W praktyce jest to rozwiązanie wygodne i często bardzo skuteczne, szczególnie w prostych, równomiernie oświetlonych scenach. Problemy pojawiają się jednak w bardziej wymagających warunkach, gdy w kadrze występują silne kontrasty lub skrajne wartości jasności. W takich sytuacjach aparat, uśredniając informacje, nie rozpoznaje, który element jest kluczowy, przez co proponowana ekspozycja może odbiegać od zamierzonego efektu. Z tego powodu konieczna staje się stała kontrola i ocena uzyskanego rezultatu.
Właśnie w takich momentach przydatny okazuje się pomiar punktowy, który pozwala precyzyjnie określić jasność wybranego fragmentu sceny. Umożliwia to świadome podporządkowanie ekspozycji najważniejszemu elementowi kadru, o ile zostanie on właściwie wskazany. Przykładem może być jasny pień brzozy na tle ciemnego lasu, gdzie pomiar wykonany bezpośrednio na pniu, uzupełniony odpowiednią korektą, pozwala zachować jego naturalną jasność bez utraty szczegółów. Jednocześnie należy pamiętać, że także w tym trybie światłomierz dąży do uśredniania i będzie próbował sprowadzić jasne oraz ciemne partie do swojego wzorca. Istotne znaczenie ma również faktyczny obszar pomiaru, który w zależności od modelu aparatu może obejmować od kilku do nawet kilkunastu procent kadru. W wielu konstrukcjach pomiar punktowy pozostaje przypisany do centrum, co ogranicza jego wygodę i wymaga dodatkowych operacji przy kadrowaniu.
Menu i histogram jasności
W przypadku mniejszych matryc obszar objęty pomiarem punktowym może być relatywnie duży, co ogranicza jego precyzję. Im mniejszy fragment kadru zostanie potraktowany jako kluczowy, tym dokładniejsze będą wyniki pomiaru i tym większą kontrolę można uzyskać nad ekspozycją. Przydatną techniką jest wykorzystanie obiektywu zmiennoogniskowego do wykonania pomiaru przy dłuższej ogniskowej. Zbliżenie pozwala dokładniej „wyizolować” interesujący fragment sceny, a następnie, po ustawieniu ekspozycji w trybie manualnym, można wrócić do szerszego kadru bez zmiany parametrów naświetlania. Aparat zachowa wcześniej ustalone wartości, co pozwala zachować spójność efektu.
Kluczowe znaczenie ma świadomość tego, jaki obszar kadru faktycznie podlega pomiarowi oraz czy został on wybrany precyzyjnie. Nawet korzystając z jednego, ulubionego trybu pracy światłomierza, niezbędna pozostaje bieżąca kontrola jego wskazań i wprowadzanie korekt w zależności od warunków. Rejestracja w formacie RAW daje pewien margines błędu, jednak nie zastępuje poprawnie ustawionej ekspozycji w momencie wykonywania zdjęcia. Niezależnie od wybranego trybu pomiaru światła, kluczową umiejętnością pozostaje świadome stosowanie kompensacji ekspozycji oraz ocena efektu na podstawie histogramu i sygnalizacji prześwietleń. To właśnie połączenie tych narzędzi pozwala skrócić drogę do uzyskania zdjęć o właściwej jasności i zgodnych z zamierzonym efektem.
Pamiętaj, że mój blog jest bogatym źródłem informacji i inspiracji dla fotografów.
Jeżeli cenisz treści, które dla Ciebie przygotowuję,
masz możliwość wyrażenia swojego uznania,
na przykład poprzez zafundowanie mi symbolicznej, wirtualnej kawy.
